Welk recht geldt in de Straat van Hormuz?
Wie mag er door de Straat van Hormuz varen als de spanningen oplopen? Volgens het zeerecht van de Verenigde Naties gelden er duidelijke regels voor deze strategische zeeroute. Toch botsen juridische afspraken in de praktijk regelmatig met geopolitieke belangen, zegt zeerechtdeskundige Hilde Woker.
De belangrijkste internationale spelregel is het VN-Zeerechtverdrag (UNCLOS), vaak de ‘grondwet van de oceanen’ genoemd. Dat verdrag beschrijft welke rechten en plichten kuststaten hebben en welke vrijheid van doorvaart andere staten mogen verwachten. De Straat van Hormuz is een nauwe doorgang die internationale zeeroutes met elkaar verbindt. Juist bij zulke zeestraten is het uitgangspunt: schepen moeten erdoor kunnen, ook als een kuststaat zich bedreigd voelt.
Doorvaart: meer dan een gunst
In het zeerecht bestaat een regime voor doorvaart door zeestraten die gebruikt worden voor internationale scheepvaart. Dat gaat verder dan “toestemming vragen”: doorgaande scheepvaart mag in principe door, zolang die doorvaart snel en ononderbroken is. Kuststaten mogen regels stellen voor veiligheid en milieu, maar die regels mogen de doorvaart niet feitelijk onmogelijk maken.
Volgens Woker zit daar meteen de kern van het probleem. “Het recht geeft kaders, maar in conflictsituaties wordt er vaak strategisch mee omgegaan. Staten benadrukken dan vooral de regels die hén het beste uitkomen.”
Iran, de VS en een ingewikkelde praktijk
De Straat van Hormuz grenst aan Iran en Oman, terwijl de VS er als militaire en politieke grootmacht een grote rol speelt. Juridisch gezien verwacht de internationale gemeenschap voorspelbaarheid: geen willekeurige blokkades, geen escalatie, en handhaving binnen de grenzen van het recht. In de praktijk lopen claims over veiligheid, sancties, inspecties of ‘provocaties’ al snel door elkaar.
Woker wijst erop dat het VN-zeerecht een belangrijk vertrekpunt blijft, ook als landen het verdrag verschillend interpreteren of niet overal dezelfde verplichtingen erkennen. “Juist omdat het zo’n drukbevaren chokepoint is, is het essentieel dat staten zich aan de basisregels houden. Anders wordt elke passage een incident.”
Meer achtergrond over UNCLOS en de regels voor internationale zeestraten is te vinden bij de Verenigde Naties (United Nations Convention on the Law of the Sea).